Baixa Idade Media

Os tempos medievais estiveron marcados por todo tipo de dificultades: de subsistencia, pestes, guerras, cambios sociais, políticos e económicos.

A finais do s. XIII, a expansión demográfica e agraria chegara ó seu punto culminante: o desequilibrio entre os recursos e a poboación resolveuse medinte un axuste demográfico causado polas pestes e as enfermidades que afectaron especialmente ás vilas litorais das Rías Baixas, tanto a Peste Negra en 1349 como a de 1387.

O tema da morte terá repercusióntanto na arte coma na literatura.

Trinfo da morte. Anónimo palermitano, s. XV

Brueghel, Triunfo da morte, s.XVI

Petrarca

1.- DIFICULTADES DO S.XIV

a) Fame. Nas primeiras décadas do século parece que a poboación alcanzou o tope do seu crecemento debido á dificultade de aumento de terras cultivables, ó descenso dos seus rendementos e a unhas circunstancias climáticas adversas que orixinaron unha serie continuada de pésimas colleitas.

Foi tan malo o ano [1333] que morreron moitas xentes de fame, como nunca os homes viran morrer por esta razón, nin viran nin oiran dicir ós antigos (...). E tantos foron os mortos que foron soterrados nos adros das igrexas e non cabían neles, e tiñan que enterralos fóra dos adros e deitábanos en covas de catro e de seis cando os aatopaban mortos polas rúas (...). E así foi este ano tan malo para toda Castela e Galicia.

Cronicón Conimbricense.

b) A Peste Negra. Houbo varias explicacións, a fundamental que se trataba dun castigo divino o que desencadeou toda unha serie de procesións de penitentes (abaixo,flaxelantes), pero tamén se culpou ós xudeus que causaban o mal ó envelenaren os pozos e así destruíren a cristiandade: houbo linchamentos e saqueos.

Queima de xudeus. Liber Chronicarum, s.XV

Esta peste bubónica, procedente de Oriente, expandiuse por Galicia a grande velocidade; parece que entrou polo porto de Baiona en setembro/outubro de 1348 afectando ó interior ó ano seguinte. As repercusións demográficas e económicas foron inmediatas: as terras quedaron ermas, os lugares despoblados e flexibilizáronse os contratos forais.

Medidas contra a peste

c) A violencia dos poderosos. O descenso da produción por mor do descenso demográfico restou as rendas señoriais. Os señores reaccionaron endurecendo as súas posicións, especialmente a nova liñaxe dos poderosos cabaleiros (Moscoso, Castro, Ulloa, Deza,...) que non se contentaron con actuar sobre os campesiños senón que tamén o fixeron sobre os señoríos eclesiásticos que foron, pola forza, postos en encomenda (ofrecían ós mosteiros “seguridade” a cambio do aforo ou da cesión de terras) o que cimentou a súa superioridade.

d) Conflitos bélicos. Na segunda metade do século, Galicia foi escenario de dous conflitos: a guerra civil entre Pedro I e Henrique II, entre Henrique IV e o Infante Afonso e a guerra de sucesión entre Isabel e Xoana a Beltraneja.

No seo das loitas dinásticas de finais do XIV entre Pedro I, o Cruel, e o seu irmán Henrique de Trástamara as antigas liñaxes terminaron por desaparecer, pois apoiaron ó bando perdedor. O novo rei Trastámara abriuse paso mediante unha auténtica ocupación nobiliaria, confiando ós seus parentes os cargos importantes e facilitando a chegada de novas estirpes alleas a esta terra, que ocuparán cargos importantes e formarán “casas” grazas ó establecemento do morgado, son os Altamira, Lemos, Andrade, Sotomaior e Ribadavia.

Xabaril dos Andrade portando unha cruz lobulada
Igrexa de Santa María de Cabanas, Vicedo

Tamén o problema sucesorio de Henrique IV tivo repercusión en Galicia: Xoana contou có apoio do cabaleiro Pedro Álvarez de Soutomaior (Pedro Maruga), mentres a favaor de Isabel estivo o arcebispo de Santiago e boa parte da nobreza galega, por exemplo Diego de Andrade.

2.- A ECONOMÍA

Cando a poboación comezou a se recuperar, as actividades económicas experimentaron cambios. Por exemplo, prestáronse moitos máis coidados ó arboredo, en especial ás arbores froiteiras co reforzo do cultivo da vide con destino á exportación, favorecida posiblemente porque as áreas produtoras de viño de Francia quedaron ermas trala peste. Outro cambio importante foi o crecente aproveitamento dos recursos do mar: pescábase sobre todo pescada, congro ou sardiña; medrou notablemente a industria de salga; desenvolveuse un importante comercio de exportación cara ós centros consumidores do Mediterráneo. Deste xeito o mar, nestes séculos, actuou de panca económica para a Galicia litoral e de vía de comunicación de Galicia con Italia e Flandres. O desenvolvemento dunha actividade comercial basicamente realizada por mar é unha das grandes transformacións do territorio galego medieval: a presenza de comerciantes foráneos nos portos de Galicia ou de galegos na maioría dos portos de Europa e do Mediterráneo foi unha constante que propiciou o crecemento das vilas marítimas, en especial as do Golfo Ártabro (A Coruña e Betanzos) e as das Rías Baixas (Noia, Pontevedra e Baiona). De Bretaña viña gran parte do sal para o salgado e para o norte dirixíase gran parte do viño exportado. Para o Mediterráneo ían os toneis de peixe afumado ou en salgadura e viñan panos e produtos manufacturados, ademais de viño catalán reexportado a Flandres. Tamén chegaba ouro a través do Mediterráneo, unha aventura orixinal na que se embarcaron algunhas familias preeminentes, ata que o comercio con América eclipsou estes circuítos, xa que, ademais, os portugueses colapsaron o comercio atlántico xunto ós casteláns, que vedaron o acceso ó Atlántico a outros portos que non foran Sevilla.

3.- A SOCIEDADE

Un trazo característico é a transformación das elites nobiliarias, substituídas agora por novas estirpes, moitas delas foráneas, que chamamos nobreza dos cabaleiros. Á vella puxanza dos señores eclesiásticos seguiu sendo forte, pero a novidade era que comeza a ser posta en cuestión por estes cabaleiros. Os actos de enfrontamentos nobiliarios e pillaxe foron habituais e os cabaleiros construirán numerosas fortalezas ou torres. Os derradeiros reis que mantiveron lazos con Galicia (chegando a ser enterrados en Compostela) foron Afonso IX e Fernando II; a partir de entón a nobreza antiga xa non representará ningún papel importante xunto ós novos reis, afastados deste territorio.

4.- AS CIDADES

O crecemento comercial e a fuxida de campesiños do rural, fixo medrar as cidades. Xunto ás tradicionais sés episcopais desenvolvéronse outros núcleos: Ourense, Ribadavia, Betanzos, Noia, Viveiro, asentándose nelas novos oficios e poboadores, ademais das novas ordes mendicantes. O grupo dos comerciantes pasou a ser o principal e algúns chegaron a formar grandes fortunas. Agrupábanse en gremios e confrarías. Tamén habitaban aquí mariñeiros e campesiños, así como grupos marxinais, moi importantes nalgunha cidade (en Pontevedra supuñan unha cuarta parte da poboación). Pero tampouco as cidades escapaban á tensión. O señorío das cidades era exercido por señores eclesiásticos, pero a partir do s. XIV moitas vilas pasaron a mans dos cabaleiros grazas a mercedes dos reis ou pola forza; soamente Coruña e Baiona lograron someterse a reguengo. Nas principais cidades que eran sé episcopal a burguesía mercantil tentou levantarse contra os prelados e pórse baixo o señorío dos reis. Isto provocou importantes conflitos en Santiago, Lugo e Ourense, nas que contenden burgueses (ás veces apoiados pola nobreza) contra os seus bispos. Nas pequenas vilas tamén houbo tensión contra os novos señores, moitos dos cales usurparon o poder ós antigos. Todos estes conflitos serviron de prólogo para as guerras irmandiñas.

4.- AS GUERRAS IRMANDIÑAS

Constitúen o trazo máis característico do século XV galego: os enfrontamentos entre homes de cidade e os seus señores a fin de liberarse dos bispos e pasar a depender dos reis, e entre os homes do campo e os nobres. Converteuse nun conflito xeneralizado que toma nome da organización dos seus protagonistas en irmandades, servían para garantir a orde pública en tempos de inseguridade, e polo carácter solidario e colectivo que tiveron. As causas foron tanto económicas (a presión impositiva señorial e as encomendas) coma políticas (loitas dinásticas e sucesorias, os novos cabaleiros e as súas bandas de salteadores).

- Primeira guerra irmandiña: en 1431, a Irmandade Fusquenlla de campesiños do señorío Nuño Freire de Andrade, iniciou unha revolta nas terras de Pontedeume liderada por Roi Sordo como reacción cotra do maltrato dado ós seus vasalos. A revolta estendeuse por terras dos bispos de Lugo e Mondoñedo e chegou a destruír algunha fortaleza como o castelo dos Andrade en Betanzos.
Pero a revolta rematou por fracasar, o que foi seguido dunha forte represión.

- Segunda guerra irmandiña (1467-1469). Foi nas cidades onde fragou e dende onde irradiou o movemento símbolo da mentalidade xusticeira e antiseñorial da sociedade galega baixomedieval, que rexeitaba as inxustizas cometidas polos señores, considerados popularmente como “malfeitores”. Se o patriciado urbano foi o promotor, a reacción mantivo un carácter interclasista coa participación de membros da baixa nobreza, burguesía, campesiñado, asalariados e parte da Igrexa (mosteiros, atacados habitualmente polos nobres, e cabidos catedralicios, xa que nestes a orixe social dos seus compoñentes era da fidalguía e a alta burguesía e ademais competían cos bispos) de xeito que chegou a contar cunhas 80.000 persoas. Pero había unha confluencia de distintos intereses: contra dos impostos señoriais abusivos cobrados para sufragar as súas liortas e manter un alto nivel de vida; defensa das liberdades urbanas, especialmente as de tipo económico, xa que os señores (laicos ou eclesiásticos) lles restrinxían a súa liberdade comercial; revisión xeral de impostos (aínda que non pretendían acabar coa orde establecida e facer pagar ós estamentos privilexiados); devolución das terras monásticas usurpadas polos nobres; fin das loitas nobiliarias, que propiciaban a aparición de bandas de malfeitores; defensa da autoridade dos reis.

A pesar de que tiveron unha certa espontaneidade, os textos sinalan como dirixentes do movemento, máis ben “capitáns” limitados á acción militar e non á política, a Pedro Osorio, actuou no centro de Galicia, sobre todo na zona de Compostela, a Alonso Lanzós, dirixiu a revolta na zona norte de Galicia e a Diego de Lemos, dirixiu as accións irmandiñas no sur de Lugo e norte de Ourense.
O máximo poder, exercido no nome do rei, residía na Xunta Xeral da Irmandade, da que emanaban as decisións de goberno entre as que se icluían a recadación de impostos para seguir adiante coas revoltas. Contaba cunha sólida organización por comarcas, vilas ou cidades, seguindo o esquema dos concellos baseada en cuadrilleiros -función militar-, alcaldes -cargo superior de cada irmandade- e procuradores como representantes das organizacións locais.
Nun primeiro momento a nobreza respondeu timidamente e maior parte dos castelos e fortalezas foron ocupados e derrubados polos irmandiños, uns 160, principalmente da Mitra compostelá, do conde de Lemos, Moscoso, Andrade, Ulloa e Soutomaior. A maioría dos bispos e nobres fuxiron cara a Castela e Portugal. En calquera caso, o proceso tivo ritmos diferentes en cada lugar: cando o maior peso das accións recaía sobre os labregos, estes tomaban rapidamente os castelos, en cambio, as irmandades cidadáns foron máis propensas á adopción de medidas legais como, por exemplo, a entrega dunha fianza ó nobre para acceder á posesión do seu castelo. En menos de dous anos os irmandiños controlan o país. Afanáronse en restablecer a orde pública, xa que este era o seu cometido orixinario; deste xeito, procuradores, alcaldes e cuadrilleiros portaban a “vara de xustiza”.
Pero a euforia durou pouco. Á disensión interna pola diverxencia de obxectivos, manifestada no abandono dalgúns elementos da baixa nobreza, temerosos de radicalización, hai que sumar o fin do problema sucesorio de Henrique IV que agora xa non precisaba das irmandades e, especialmente, o contraataque da nobreza iniciado por Soutamior desde Portugal, co apoio das forzas doutros nobres e das do arcebispo Fonseca. Na torre da Lanzada refuxiáronse, inutilmente, os últimos irmandiños.
Seguiu unha forte represión, aínda que medida pois os señores precisaban da forza de traballo. Houbo, non obstante, casos puntuais de prisión e morte. Os señores van poñer máis empeño na reconstrución das fortalezas, revitalizando vellas imposicións feudais, o que significaba unha sobreexplotación do campesiñado. Non obstante, isto non puido facerse en todos os lugares, debido á miseria e ó medo a unha nova reacción violenta.
Como conclusión, sinalar que mentres en Europa emerxe a burguesía, en Galicia non foi posible ó fracasar unha primeira experiencia embrionaria do capitalismo, perdendo os burgueses calquera significación política. O campesiñado permanecerá estático no seu papel de xerador de rendas. A nobreza sairá quebrantada da longa crise que viña arrastrando, manterá a súa preponderancia económica pero poucos anos máis poderá reter o seu poder político, e os seus enfrontamentos internos continuarán. Ademais, o seu enfrontamento coa nova raíña Sabela I será castigado coa chegada de nobres alleos ó país.

Fortalezas derrubadas

Evolución do conflicto

Revolta irmandiña, en Historias de Galicia

5.- A ARTE

A arte que corresponde a esta etapa é a arte gótica, se ben a súa entrada en Galicia foi tardía pois aínda nos séculos XIV e XV se seguiu a construír numerosas igrexas, sobre todo no rural, en estilo románico.

Alta Idade Media

OS NOVOS INVASORES

A crise da monarquía visigoda facilitou as vagas invasoras, sendo as máis destacadas as protagonizadas polos musulmáns e polos normandos ou viquingos (os pobos do mar).
Fronte ás rexións máis desenvolvidas do sur peninsular, Galicia aparece como unha terra primitiva e agreste, o que sen dúbida fixo que os invasores estiveran pouco interesados en ocupala. Sen embargo era un territorio no que pervivían o dereito hispano-godo, as prácticas económicas de tradición romana, as estruturas administrativas, relixiosas e culturais da Igrexa, etc. Así, suficientemente primitiva e autónoma para sobrevivir á desaparición do reino visigodo e suficientemente evolucionada para non caer no caos tras da invasión e servir de transmisor da civilización romano-xermánica cristianizada, Galicia como unha terra de ninguén, debe a esta ambigüidade a súa pervivenza e entidade.

a) Importantes foron as sucesivas incursións viquingas procedentes de Europa do norte, presentes nas costas galegas dende mediados do s. IX ata finais do s. XI. Con todo, a súa presenza terra dentro foi esporádica, limitándose a atacar vilas costeiras aínda que nalgún caso remontaron os ríos cara ó interior (caso de Tui). Sen dúbida o maior efecto das mesmas foi o traslado das sés episcopais dende a costa ó interior, como sucedeu no caso de Iria Flavia, que pasou a Compostela, e de San Martiño de Mendunieto (completa información do edificio), que se trasladou a Valibria (actual Mondoñedo).
Os reis asturianos axudaron ós galegos a resistir e, incluso, tomaron parte decidida na resistencia dos bispos (caso do bispo Sisnando de Iria) e nobres galaicos.

A lenda de Don Gonzalo, o Bispo Santo

Dín que un día, aló polo século XI, apareceu en Foz unha grande escuadra de naves normandas, para penetraren polo Masma cara ás terras de Bretoña. Perante o perigo inminente e dada a carencia das necesarias defensas para repeler o ataque, os veciños pedían homes e armas. Mais o bispo non dispoñía deles e só contaba con sachos para loitar. Entón decidiu que o mellor sería pedir axuda a Deus.

Ordenou a todos refuxiarse nos montes. Desde o alto, mirando ó mar e portando unha cruz, comezou a rezar. De inmediato o ceo escureceuse e o vento empezou a soprar ata desencadear unha tempestade que fixo naufragar os barcos, incapaces de chegar a terra nin de volver a mar aberto. Con cada pregaria afundíanse máis barcos, ata que finalmente o bispo detívose e dixo "que volvan para contalo ós seus.

Sartego do Bispo Santo na basílica de San Martiño de Mondoñedo

Capela do Bispo santo no alto do Pico da Lebre en Foz, onde se celebra unha romaría no mes de maio

b) Sobre a presenza musulmán nas terras galegas posuímos moi escasos datos; nin sequera é seguro que as tropas de Musa ibn Nusayr (Muza, na tradición española) chegaran a Lugo no 714 despois de ter ocupado León, Astorga e Zamora. Si é máis probable o establecemento dalgúns bérberes na zona sur, se ben foron expulsados arredor do 740-750.

Almanzor segundo Zurbarán

Xa en mans do reino astur -unha doada reconquista-, os monarcas tiveron que facer fronte a ataques esporádicos baixo a forma de rápidas expedicións de castigo e botín, as famosas razzias. Sen dúbida a máis destacada foi a de Almanzor quen, no 997 e como resposta ó impago de tributos, chegaba a Santiago e arrasaba a cidade, era un ataque directo ó corazón da cristiandade. A cidade foi sometida a saqueo durante unha semana e finalmente incendiada, deixando só en pé o sepulcro do Apóstolo; levou sedas brocadas, peles, as portas da cidade e as campás do santuario, todo portado a lomos de prisioneiros cristiáns ata Córdoba (voltarían séculos despois, as mesmas ou refundidas co bronce da mesquita cordobesa). En relación cos feitos existe a lenda de Pedro de Mezonzo

Así contan a campaña de Almanzor as crónicas cristiáns:

Os sarracenos, acaudillados por Almanzor, entrando en Compostela, destruíron ata os alicerces da meirande parte das paredes da igrexa do santo apóstolo, agás o seu santísimo altar. O gloriosísimo Santiago non permitiu que se retirasen impunes (...) feríndoos cunha praga de disentería tan eficaz que por ela morreron moitos (...). E vendo ós seus ta malamente feridos, o caudillo Almanzor (...) comprendendo que alí estaba certamente sepultado Sntiago (...), arrepentido polo seu atrevemento emprendeu a fuga.

Historia Compostelana. Lib.I (primeira metade do s. XII)

E así o contan as crónicas musulmáns:

Al-Mansur chegara nesta época ó máis alto grado de poder. Socorrido por Alá nas súas guerras cos príncipes cristiáns, marchou contra Santiago, cidade de Galicia, que é o máis importante santuario cristiá de España e das rexións cercanas do continente. A igrexa de Santiago é como a Qaaba para nosoutros.

Despois de diversas peripecias, os musulmáns foron acampar diante da orgullosa cidade de Santiago o 10 de agosto. Todos os seus habitantes tíñana abandonado e os musulmáns apoderáronse de todas as riquezas que nela encontraron e derribaron as construcións, as murallas e a igrexa, de modo que non quedaron pegadas das mesmas.

Tomado del Bayan al-Mugrib.

INCORPORACIÓN Á MONARQUÍA ASTUR-LEONESA

Os monarcas asturianos, considerándose lexítimos herdeiros da monarquía visigoda, tiveron grande interese no dominio do territorio galego. Se nun primeiro momento houberon de afrontar as revoltas da aristocracia galega, a partir do reinado de Afonso II (792-844), produciuse xa unha verdadeira integración, a pesar dos episodios de conflito que se sucederían máis adiante.
A atracción das elites galaicas será cada vez máis eficaz grazas a protección que estas lles prestaban fronte ás invasións viquingas e as razzias musulmáns. Ademais, moitos nobres foron distinguidos co titulo de comes -condes-, que lles permitía exercer funcións administrativas e militares en nome do rei. Con todo non sempre houbo harmonía entre a nobreza galega e a monarquía o que se manifestou nunha serie de revoltas nobiliarias que máis que conformar un reino separado diferían no modo de configurar a dinastía reinante, caso de Fruela Bermúdez, conde de Lugo, contra Afonso III, chegando a nomearse rei.. De feito a propia nobreza dividiuse en dous bandos, o dos defensores (a nobreza eclesiástica especialmente, con San Rosendo á cabeza) que, seguindo a tradición astur-leonesa, concibían a acción do monarca sobre o reino a través da nobreza, e o dos traditores, que defendían unha posición inversa, é dicir, a acción do monarca debe estar mediatizada pola propia nobreza.

OS INICIOS DO CULTO A SANTIAGO 

Santiago, evanxelizador de Hispania, fora decapitado en Xerusalén, tras da súa volta e, desde alí , foi trasladado polos seus discípulos ata Galicia. nunha mítica barca de pedra. Segundo a tradición, recollida pola Historia Compostelana, redactada por Xelmírez, no 813, un ermitán, Pelaio, orientado polas luces e cánticos celestiais que saían dun lugar coñecido como Campus Stellae (Compostela), encontrou un pequeno edículo cun sepulcro.

Tímpano da portada meridional.Santiago de Cereixo, Vimianzo (A Coruña)

Teodomiro, bispo de Iria Flavia, indentifícandoo como o do Apóstolo da orde de trasladar o sartego e construír nese lugar un templo para venerar as reliquias.

Uns personaxes, homes de grande autoridade, foron onde o citado bispo [Teodomiro] e contáronlle que viran moitas veces, de noite, ardentes luminarias no bosque que, co paso do tempo, medrara enriba da tomba do glorioso Santiago, e tamén que un anxo se aparecera alí moitas veces. Oído isto, foi el mesmo ó lugar onde afirmaban ter visto tales cousas e viu (...) cos seus propios ollos, as luminarias enriba do citado lugar. Movido pola gracia divina internouse no bosque e atopou no medio das xestas e codesos unha casiña que gardaba dentro unha tomba de mármore. Dando grazas a Deus, marchou sen tardanza a verse co rei Afonso o Casto, que daquela reinaba en Asturias, e contoulle o suceso tal como o vira cos seus ollos. O rei, cheo de gozo por tan importante nova, veu o paso acelerado a estas partes e, restaurando a igrexa en honor do apóstolo, cambiou o lugar de residencia do bispo de Iria por este que se chamou Compostela (...). Aconteceu todo isto no tempo de Carlomagno, segundo llelo escoitamos contar a moitos.

Historia Compostellana. Lib.I, cap. 2

Afonso II, apoiado pola Igrexa, promove e difunde o culto xacobeo e non só por razóns relixiosas, senón tamén políticas. O culto a Santiago serve de aglutinante e constitúe un espaldarazo á loita contra o Islam: como demostra coa súa “aparición” na batalla de Clavijo nun cabalo branco e matando mouros (de aí virá o que sexa considerado como patrón de España). Por outra parte, a monarquía asturiana quere liberarse da dependencia da Igrexa toledana e por iso intenta facer de Santiago un centro que poida competir e mesmo desbancar a Toledo, capital relixiosa e política dos visigodos.

Estas foron as razóns que levaron ós monarcas astures a dotar xenerosamente a nova igrexa: doazóns e privilexios tanto para a igrexa coma para a nova poboación que se vai levantando ó seu redor e que será núcleo dun importante señorío eclesiástico -o señorío de Santiago-, o máis poderoso de todos.

Á cidade comezan a chegar xentes de toda Europa que irán consolidando o Camiño de Santiago, vía que actuará como importante canle de comunicación de persoas e ideas.

A Catedral, en Historias de Galicia

O DESENVOLVEMENTO DA SOCIEDADE FEUDAL

A repoboación do territorio galego, no sentido de organización do espazo, realizouse ó longo dos séculos IX e X, pero de forma diferente ó que sucedeu na Meseta: mentres que alí houbo instalación de novos poboadores, en Galicia, pouco despoboada, produciuse un desenvolvemento baseado no espallamento das villae como núcleo básico de asentamento dos campesiños. Agora as villae non serán soamente unha grande explotación, como na época romana, senón tamén un tipo de poboamento concentrado; vila ven a ser sinónimo de aldea. Estes asentamentos serán tan fortes que xa no s. X apareceron outros de menor rango agregados a eles, como son os vilares ou casais. As vilas, en tanto grandes explotacións agrícolas, eran dirixidas polo propietario e explotadas de forma directa, coa axuda de domésticos e servos para o traballo das terras.
Isto foi así ata o s. XII, cando desapareceu definitivamente a servidume e apareceron fórmulas contractuais como o foro, abrindo paso a novas formas de relacións sociais agrarias. Coinformouse pois o réxime señorial, que case fixo desaparecer os pequenos propietarios.
Existiu un constante transvasamento de riqueza agraria a favor da nobreza, ben mediante a doazón de terras a cambio de protección persoal, por perda das mesmas a cambio de débedas non saldadas, ou mediante o exercicio do poder público, coa imposición de multas. A posesión das terras, e a participación na administración e nas frecuentes guerras permitíronlle converterse nunha clase reducida e poderosa. As posesións dalgunhas familias importantes espallábanse por toda Galicia, destacaban condes (o conde de Présaras dispoñía de máis de cento trinta vilas en toda Galicia), abades e bispos, nos que á riqueza territorial se unía a capacidade de exercer o poder político en representación do rei. Sen embargo, tiñan certa debilidade, xa que non estaban dotados dos mecanismos necesarios para reproducirse, pois non dispoñían dun estado xurídico transmisible ós descendentes ó non existiren aínda casa nin liñaxes.

A ARTE PRERROMÁNICA
A arte desta etapa inicial do feudalismo é exclusivamente relixiosa e nela se mesturan elementos de tradición clásica, influencias orientais, dos bárbaros e dos musulmáns. Os estilos anteriores á arte románica, o conxunto prerrománico, inclúe a arte visigoda, asturiana e mozárabe.
No século X imponse o mozárabe: remodélase Santa Comba de Bande e constrúese San Miguel de Celanova. Algúns restos se conservan noutras igrexas do territorio. Vexamos as mostras nesta presentación

Plena Idade Media (XI a XIII)

Dende finais do s. XI, Galicia, como o resto dos territorios europeos, coñeceu un gran desenvolvemento, pese a que a independencia do reino de Portugal truncou a súa expansión cara ó sur. Pero as sés sociais, económicas e culturais que se asentan neste período perdurarán nos séculos vindeiros.

DEMOGRAFÍA, EXPANSIÓN ECONÓMICA, RENACER DAS CIDADES
No campo, a poboación medrou: nos rexistros parroquiais constátase un aumento dos nacementos e da nupcialidade. Medraron os antigos núcleos, os arroteamentos individuais desembocaron na creación dun hábitat disperso en casais ou vilares, e creáronse novos núcleos -as vilas novas e os xurdidos por outorgamento de cartas de poboamento- .
Tal crecemento non sería posible de non ir acompañado de cambios na organización da produción agraria.

• ampliouse e intensificouse o espazo cultivado, reducindo o barbeito particularmente nas comarcas do sur
• evolucionaron as técnicas: estercamento das terras próximas ás casas, as cortiñas, onde cultivaban hortalizas, legumes e froiteiras;
• pasaron a empregarse ferramentas maioritariamente de ferro e comeza a extenderse o arado de veso ou vesadorio (arado asimétrico antecesor do arado de vertedeira) posiblemente introducido polos monxes cistercienses
• estendeuse o cultivo da vide, mesmo en zonas de clima non demasiado apropiado, xa que a maior facilidade para o comercio marítimo favorecía a súa exportación
• xeneralizaronse os foros: contrato polo que terras dun señorío -laico ou eclesiástico- conservando o seu dominio eminente pasan por cesiòn a ser explotadas en dominio útil. Habitualmente o contrato, nesta época, era de longa duración (ata perpetuo ou de varias vidas) e de renda, por mor da presión demográfica, alta sexa proporcional ou fixa, pero case sempre en especie, ademais do compromiso de traballar a aterra, mellorala e unha serie de servizos de carácter vasalático.

No mundo urbano, e como consecuencia do seu crecemento, as actividades económicas experimentaron tamén un forte desenvolvemento. Xunto cos gremios, agrupacións de artesáns por oficios que controlaban a producción, os prezos, a cualidade dos produtos e as relacións entre os propios artesáns, existían as cofrarías que eran asociacions de carácter relixioso vinculadas ós oficios e ós seus santos patróns. E o centro de intercambio entre o campo e a cidade son os mercados urbanos que obtiñan importantes ingresos en concepto de taxas. O comercio, especialmente do Atlántico norte, coñeceu un período de expansión, xogando igualmente un importante papel os mosteiros cistercienses, xa que procuraban vender as súas rendas e excedentes nos núcleos urbanos.Paralelamente estendeuse o uso da moeda, a súa cuñación era privilexio real, só unha persoa tivo o privilexio de cuñar moeda: o arcebispo Diego Xelmírez en Santiago.
O dominio que en Galicia tiveron os señores laicos e as institucións eclesiásticas fixo que foran escasas a cidades de reguengo, o que limitou a capacidade do patriciado urbano como motor de crecemento.
Foron as cartas forais, outorgadas polos reis, as que servirán como motor de desenvolvemento dos burgos pois nelas conceden privilexios e exencións tributarias, penais ou procesais das que carecen os poboamentos de señorío.
Compostela foi ata o século XX a cidade máis importante de Galicia, e como pulo de atración, ó longo do Camiño alíñanse novos núcleos como Portomarín, Melide ou Arzúa. Un segundo eixo urbanizador importante estableceuse ó longo da costa, grazas ó fin das incursións viquingas: A Garda, Baiona, Muros, A Coruña, Viveiro, Ribadeo, todas centradas en actividades comerciais e mariñeiras.

SOCIEDADE

O cambio social máis importante desta época, polo que significou nas relacións entre señores e campesiños, foi a aparición do foro que favorecía os campesiños, pois estes non podían ser desaloxados das terras e mantiñan, debido á longa duración do contrato, unha relación máis estreita con elas. Esta masa de foreiros, dependentes dos mosteiros ou dos nobres, constituía a base da poboación.

Fillos da terra. Historias de Galicia (TVG)

En segundo lugar situaremos os habitantes das cidades, dende humildes artesáns a ricos comerciantes, que, aliándose de cando en vez con algúns sectores clericais populares, trataban de opoñerse ós privilexios señoriais.
Pero o vértice desta sociedade seguía ocupado pola nobreza, un grupo reducido que dispoñía de riqueaza territorial e poderío político. A nobreza laica, non obstante, experimentou un proceso de decadencia, despois do seu pasado de esplendor altomedieval, da que non se librou nin a poderosa Casa de Traba. Varias son as causas deste declive: desconfianza dos reis, dificultades para establecer liñaxes sólidos,a puxanza da nobreza eclesiástica, a posición marxinal de Galicia tras da consolidación do reino de Portugal e a definitiva unión de Castela e León, os enormes gastos de mantemento dos seus patrimonios e casas nobiliarias. Tan notorio foi este declive que incluso se viron obrigados a buscar a proteción dos señores eclesiásticos a cambio de entregarlles terras.

Casa e familia

Son pois bispos e abades os que prevalecen nesta etapa medieval. Dentro da igrexa galega a maior puxanza tíñana os mosteiros cistercienses, xa que os reis concedéronlles grandes privilexios territoriais a cambio do goberno do territorio. A explotación das súas riquezas realizábanse directamente nas granxas ou ben indirectamente mediante a cesión ós campesiños. Dende 1142 ata 1225 fundáronse 14 mosteiros de monxes brancos: Oseira, Sobrado, Melón, Meira, Monfero, Carracedo,....

Historia de Galicia. No nome de Deus 1 e 3

Ó abeiro das actividades comerciais, en case todas as cidades instaláronse grupos minoritarios entre os que destacan os xudeus. Nalgún caso tiveron os seus propios barrios e noutros, como na Coruña, chegaron a desempeñar un importante papel económico en relación coas actividades portuarias.
Á esquerda, vemos as pricipais comunidades xudeas de Galicia no século XV, aínda que temos constancia que xa estaban establecidos nestas terras desde o s. XI desenvolvendo actividades comerciais en torno ó Camiño de Santiago e poboacións do interior, como Allaríz, Lugo, Monforte, Ourense, Ribadavia, etc. (todas elas na ruta que conectaba Galicia coa Meseta e Al-Ándalus)

AS LOITAS POLÍTICAS

Trala morte de Fernando I (1065) o seu reino dividiuse entre os seus fillos; Galicia correspondeulle a Don García, que escasamente gobernou media ducia de anos, nun territorio que se alongaba ata o río Mondego en Portugal. O seu reinado (1065-1071) remata ó se facer con el os seus irmáns Sancho de Castela e Alfonso de León, este último unirá de novo os tres reinos á morte de Sancho. O breve período do reinado de García (o máis longo, sen embargo, desde a dominación visigoda) foi a derradeira experiecia de independentismo.
Galicia nunca volverá a ser reino independente aínda que os monarcas posteriores mantiveron a titulación de reis de Galicia entre os títulos cos que encabezaban a documentación oficail. Agora pasa a ser unha provincia gobernada por condes -Comes Gallaecia- representantes do monarca, cando non polos mesmos reis, moitos deles nados ou formados en Galicia.
Pero a partir de mediados do s. XII recrudecérose as loitas políticas. No ano 1090 chegou como gobernador do Condado de Galicia, Raimundo de Borgoña, casado con Dona Urraca, irmá de Tereixa -casada con Enrique de Borgoña, conde de Portugal (ambas son fillas de Afonso VI). Á morte de Raimundo houbo unha profunda crise política: unha facción da nobreza aliouse con Dona Urraca, que defendía “a idea imperial leonesa”, mentres que outro grupo nobiliario pretendía defender os dereitos de Afonso Raimúndez, fillo de Urraca, que quedara marxinado no seu acceso ó trono leonés. Afonso Raimúndez foi proclamado rei de Galicia no 1111 polo seu aio, o conde de Traba, e consagrado polo bispo Xelmirez. Pero cando tivo ocasión de ser rei de Castela non a desaproveitou, de xeito que á morte da súa nai Urraca pasou a ser rei de Castela e León como Afonso VII, Imperator totius Hispanie, incorporando de forma definitiva Galicia ó reino castelano-leonés. Foi o derradeiro rei de Galicia e quen intentou integrar na monarquía leonesa aquel sector da nobreza galega que representaban xentes como os Traba. Tamén iniciou unha política de centralización, axudándose da Igrexa e, particularmente dos mosteiros cirtercienses (moi favaorecidos polo monarca) como Melón, Meira, Sobrado, Armenteira ou Oseira.

Pola súa banda, o fillo de Henrique de Borgoña e Dona Tereixa, Afonso Hernriques, proclamouse primeiro rei de Portugal no 1143, despois da batalla de Guimaraes e de ter usurpados os dereitos sucesorios que tiña a súa nai. A separación de Portugal, reduciu Galicia aos límites cactuais. No fondo da escisión subiacen as diferenzas existentes, dende a época romana, entre a rexión bracarense e a lucense; e obedece, así mesmo, á propia incapacidade da nobreza galega para se constituír en reino propio dende o inicio da Reconquista. Mentres o novo reino iniciaba a súa expansión cara ó sur, a Gallaecia lucense, recollida en si mesma pero unida a Europa a través do Camiño de Santiago, foi capaz de desenvolver a súa identidade ó longo da historia, especialmente a expresión literaria en romance galego-portugués.

O reino de Galicia, en Historias de Galicia

Reino suevo e dominio visigodo

En verde, os límites do reino
En amarelo, a provincia romana

A principios do s. V diferentes pobos xermánicos foron penetrando no Imperio Romano, un deles foi o pobo suevo, uns 30.000 “bárbaros” que penetrarían nesta extrema parte Galliciae.
O emperador Honorio asina, no 411, un foedus polo que lles asigna estas terras de Gallaecia, con capital en Braga, é a orixe do Reino Suevo de Galicia, o primeiro reino occidental despois da caída do Imperio Romano e sentou as bases dunha organización territorial que aínda pervive nos nosos días.

A pobreza de fontes escritas da época limita o coñecemento da organización política aquí implantada. O bispo Hidacio escribe unha crónica na que, ademais de escasos datos, acaba no ano 468. O único que sabemos é que as crónicas europeas deixan de chamar a esta zona reino suevo para denominala Galliciense Regnum. Unha nova fonte literaria, a de Xoán de Bíclaro, informa da situación a partir do ano 550, o que deixa un baleiro de cen anos.

Os bárbaros [suevos, vándalos e alanos] espállanse furiosos polas Hispanias [no 409]. O azote da peste causa non menos estragos (...). Os soldados saquean as riquezas e as vituallas gardadas nas cidades; reina unha fame tan espantosa que, obrigada por ela, o xénero humano devora carne humana (...). Arrasadas as provincias de Hispania polos continuos ataques, os bárbaros, para alcanzar a paz (...) decidiron dividir as rexións da provincia para habitalas. Os suevos ocupaban Gallaecia, situada na extremidade do mar océano. Os alanos ocuparon as provincias Lusitana e Cartaxinense e aos vandalos de sobrenome silingos tócalles en sorte Bética. Os hispanos que sobreviviron ás pragas nas cidades e nos catelos, sometéronse á dominación dos bárbaros.

HIDACIO (bispo de Acqua Flavia -Chaves-), Cronicón 18. 49, s. V

Hermerico, primeiro rei suevo de Gallaecia

Orosio descríbeos aborrecendo as espadas e entusiasmados cos arados, perio a situación mudou a partir do 430, cando comezaron varias campañas guerreiras contra a poboación de Lusitania, da Tarraconenese e da Bética, segundo algúns debido á superpoboación e á falta de recursos.
Para levar a cabo estas accións por toda Hispania implican necesariamente a connivencia das xentes galaicas, especialmente coa aristocracia.
Prtonto os visigodos tronzaron esa política expansionista: a mediados do s. V, Teodorico II, actuando en interese de Roma e no seu propio, entra en Hispania cun grande exército que vence os suevos na batalla do Órbigo e, posteriormente, saquea Braga. O reino suevo queda na órbita de dependencia visigoda.
Parte dos suevos vencidos refuxiáranse no norte de Gallaecia e parte no sur de Lusitania. Ambos grupos engarzáronse en continuas loitas polo poder nomeando os seus respectivos monarcas, ata que o rei Remismundo unifica as distintas faccións suevas e se converte ao arrianismo para remarcar a sumisión ao poder visigodo. As derradeiras crónicas de Xoan de Bíclaro falan dunha monarquía sumisa aos visigodos que dominan a Península desde Toledo.

No 550 prodúcese un novo cambio: o rei suevo Teodomiro volve a converterse ó cristianismo nun intento de achegamento ao Imperio Bizantino e de oposición os visigodos. Os seus sucesores emprenderán campañas militares para se liberar dos visigodos e recuperar a independencia. Pero este intento vai significar o fin do reino suevo no 585, cando o rei godo Leovixildo, baixo pretexto de revoltas internas dinásticas, penetra no territorio cos seus exércitos, toma Porto e Braga e anexiona definitivamente o reino suevo ó visigodo.

[No 585] o rei [dos visigodos] Leovixildo asola Gallaecia,, toma prisioneiro o rei Andeca, e apodérase do pobo, do tesouro e da terra dos suevos, converténdoa nunha provincia dos visigodos (...). A Andaca córtaselle o pelo e a barba, despois de privalo do reino (....). En Gallaecia, Malarico intenta facerse co poder e coroarse rei pero é rapidamente vencido polos duques de Leovixildo; feito prisioneiro e encadeado, foi presentado ao rei.

Crónica de Xoan de Bíclaro

En contra do que se puidera pensar, a conquista non conlevou represión senón que, en principio, respectáronse as súas estruturas organizativas. Aínda así os sucesivos reis visigodos só lograrán manter o control de Galicia e evitar a reconstrución do Reino Suevo poñendo á fronte da administración galaica os seus fillos.

Figura relevante na organización da Igrexia e na cristianización do territorio galaico foi Martiño de Braga -ou Martiño de Dumio-, tradicionalmente considerado nacido en Panonia (nas actuais Austria e Hungría) e formado en Constantinopla aínda que hoxe se pensa orixinario das Galias.
Coa obra do Dumiense, a Igrexa converteuse no eixo principal de control do territorio xunto coa xerarquía civil, o que serviu a integrar e dar unidade ós territorios desta provincia galaica. Dúas son as pólas da súa doutrina que arraigaron na nosa rexión:

-A cristianización da poboación, mediante unha acción catequética contra das herexías e tradicións paganizantes como o culto ás forzas da natureza e os restos do priscilianismo aínda presente na sociedade da época.
Os principios cristianizadores foron recollidos no manual De correctione rusticurum

Celebrar as Vulcanais e as Kalendas, adornar as mesas, poñer loureiros, prestar atención ó pé e derramar no lume derriba dun tronco, gran e viño e botar pan á fonte ¿que oputra cousa é senón culto ó demo?.

-A organización eclesiástica de Gallaecia, asociada á celebración de concilios e á creación de mosteiros e sés episcopais - unhas dependentes de Braga e outras de Lugo-.  Entre as lucenses debemos destacar a de Britonia -actual Bretoña- fundada polo bispo bretón Maeloc, que xunto con celtas bretóns procedentes de Britania se refuxiaron nesta  zona norte da península. A igrexa e o mosteiro serán destruídos polas invasións normandas.

Destas mesa etapa é o Parroquiale Suavum, que mesmo se hoxe en día se mira con precaución, da conta das supostas parroquias existentes no territorio, moito máis abondosas na provincia bracarense que na lucense, a maioría das cales pertence a un topónimo prerromano, o que significa que aproveitaron a antiga organización administrativa castrexa. Martiño de Braga morreu poucos anos antes de que a monarquía sueva acabe de novo baio a éxida dos visigodos.

¿Foi moi intensa a xermanización nestes territorios? No que atinxe á organización social e á estruturación do réxime de explotación da terra non semella que tivese a importancia que as invasións bárbaras tiveron noutros territorios. Houbo, certamente, unha definitiva sedentarización nos vales, e a abundancia de topónimos derivados de nomes de persoeiros xermánicos (Guitiriz, Distriz, Sabarís,..) amosa a posesión da terra por parte destes invasores; pero a conformación dunha sociedade xerarquizada por unha minoría de propietarios da terra foi un fenómeno posterior. O saldo máis rechamante destes tres séculos de dominio xermánico será, paradoxicamente, a forza coa que agromaron os legados do período baixorromano, o que aínda notaremos con maior forza na etapa altomedieval. Hai que sinalar que mesmo despois da desaparición do reino suevo, as descricións que se fan da Península Ibérica equiparan frecuentemente os termos Hispania, Galia ou Gallaecia, o que demostra que a singularidade de Gallaecia sueva e visigoda era percibida desde fóra como unha unidade.

No campo da arte pouco se conserva desta época xermánica: San Pedro de Rochas (único exemplo de igrexa rupestre en Galicia) e Santa Comba de Bande, ambas na provincia de Ourense, son as principais mostras, xunto con relevos das laudas en estola (tapas de sartegos en forma que recordan as estolas eclesiásticas) e pezas de ourivería.






Poboamento castrexo, romano e suevo



Pechamos con esta viñeta tomada de desdeelnibelheim.blogspot.

Roma conquista Gallaecia

Roma incorpora a Península ó mundo romano baixo a denominación de Hispania, fronte á de Iberia empregada polo gregos (ou Ophioussa, terra de serpes). A orixe do término sería fenicia (I-shepham-im) coa significación de terra de coellos, segundo a interpretación de García Bellido. Outros historiadores interpretan que a denominación dáse na honra de Hispano, familiar de Hércules que lle outorgou, despois de vencer a Gerion e a Caco, o goberno da Península. As investigacións máis recentes volven á orixe fenicia pero cunha significación distinta: lugar de forxadores de metais.

CONQUISTA

No proceso da conquista de Gallaecia (todo o cadrante NO da Península), poden distinguirse catro fases:

1. No marco das guerras lusitanas (resistencia de Viriato), as tropas desprazadas por Roma superan a Lusitania. No 137 a.C, Décimo Xunio Bruto triunfa na batalla do Douro. Continuando cara ó Norte, ten lugar o suceso do río do esquecemento, o Limia ou Lethes. 
Así o conta Tito Livio

Décimo Xunio Bruto someteu a Lusitania coa conquista das cidades ata o Océano e, non querendo [os soldados] pasaren o río do esquecemento [Lethes, Limia], el mesmo pasou o estandarte arrebatado ó signífero e así convenceunos para que o pasasen.

Tamén o recorda Valeio Paterculo na súa Historia

Antes da caída de Numancia foi gloriosa a campaña de Décimo Xunio Bruto en Hispania, que penetrou por todos os pobos de Hispania, someteu unha multitude de homes e gran número de cidades, das que antes nom se oirán nomear, merecendo o alcume de  Galaico.

Tras do episodio do Limia, chega ata o Miño pero non o cruza. Conquistou todos os pobos da Gallaecia, din os textos, e non se retirou ata contemplar un solpor no mar con certa sensación de sacrilexio.Segundo a crónica de Paulo Orosio nesta expedición deron morte a case 50.000 galaicos, o que lle valeu a Bruto ser recibido en Roma con todos os honores e que o Senado lle outorgara o alcume de Gallaicus.

Actualmente na Limia celebran a festa do esquecemento que rememora os feitos do cruce do Lethes.


2. Entre o 96 e o 94 a.C., Publio Licinio Craso dirixe unha nova expedición cara ás costas galegas na procura das Cassitérides -O Dourado da antigüidade- (para algún autor serían as illas Cíes, punto de referencia para chegar a Gran Bretaña, e para outros serían as Illas Británicas). Afirma o carácter pacífico das xentes e deixa establecida unha relación comercial entre os romanos e o Noroeste.

3. Campaña de Xulio César (61-60 a.C.). Acosado polas débedas e coa idea de lograr un importante botín nas míticas Cassiterides, parte de Cádiz e chega por vía marítima a Brigantio (Coruña)

E desde alí (desde Cádiz), navegando ó longo da costa, cara a Brigantio, cidade de Gallaecia, atemorizounos e someteunos polo ruxido da navegación xa que endexamais viran unha escuadra.

DION CASSIO, 37,53

 C. Julii Caesaris rerum ab se gestarum comentarii (París, 1560) Biblioteca USC. Obsérvese o río Lethes (Limia) e o Minius (Miño)

 

4. A resistencia dos pobos cántabros, astures e galaicos, obriga ó propio Augusto a dirixir unha nova campaña militar na súa contra no marco das guerras cántabras (29-19 a.C.). Distribuíron o exército en tres columnas: unha dirixida polo propio Augusto contra Aracilum en Cantabria e o Monte Vindio; outra comandada por Publio Carisio que desde Asturica se dirixe ó Oeste, incluída a zona astur; a terceira, desde Bracara, dirixida por Caio Antisus Vetus, ten como obxectivo dominar a zona occidental. A batalla do Monte Medulio (26 a.C.), de difícil localización xeográfica (nas Médulas, monte Aloia en Tui, serra da Capelada) pon fin á conquista do NO.

Ó final tivo lugar o acoso do Monte Medulio, ó que se cercou cun foxo continuo de quince millas para conquistalo, avanzando o romano por todas parte e ó mesmo tempo. Logo de que os bárbaros ven que a fin é chegada, teimadamente, entre festas, déronse morte con lume, espada e veleno que alí extrae a xente dos teixos, e a meirande parte librouse da catividade, que lles parecía peor que a morte ós que ata ese momento non foron dominados.

L. ANNEO FLORO. II,33,50

LECTURA DOS DOCUMENTOS

 E un mapa de síntese

No novo contexto, o mundo castrexo evoluciona diferenciadamente, mentres uns castros son abandonados, outros acadan o seu apoxeo urbanístico. O proceso de integración dos vencidos seguiu formulacións xurídicas distintas, uns foron sometidos á forza, o que non garantía a súa supervivencia, mentres noutros casos se firmaron Pactos de Hospitalidade (Tessera Hospotalitatis, como a do Courel á dereita) nos que se establece unha especie de tratado de amistade, en pé de igualdade ou non, entre poboacións, ben dúas nativas ou unha nativa e outra romana.

ORGANIZACIÓN ADMINISTRATIVA

En principio Gallaecia quedou incorporada a Lusitania, pero pronto pasou a se integrar na provincia Tarraconensis, posteriormente Caracalla separa o territorio galaico para darlle categoría de provincia co nome de Hispania Nova Citerior Antoniniana, e finalmente no s. IV Diocleciano converte o territorio de Gallaecia en provincia, cunha extensión superior á actual Galicia, de xeito que o emperador Teodosio, nacido en Cauca (Coca, Segovia) era galaico.

A provincia subdivídese en conventus iuridici (dos que dependían unidades administrativas menores, os populi e os castella; segundo Plinio o conventus lucensis constaba de16 populi) encabezados por unha cidade a modo de capital, todas con nome de Augusto:

Os límites dos conventi son bastante coñecidos e terán moita influencia para a división territorial medieval. Tiñan carácter administrativo e xurídico, xunto cunha derradeira misión: procurar unidade dentro dun poboamento tan disperso como o galaico. En época Flavia instalouse un importante continxente militar no conventus asturicensis -a Legio VII Gemina, no seu redor medrou a cidade de León- cobrando moito poder administrativo Astorga. A anterior estrutura de centurias mantívose, nun principio, como división administrativa, sendo substituída posteriormente polas civitas e os municipios.

AS VÍAS DE COMUNICACION
Para poder asentar o dominio do territorio foi decisiva a rede de comunicacións trazada polo exército, que aproveitou antigos camiños prehistóricos e fixo xurdir outros novos (as vías de penetración nun territorio sempre se creaban a media ladeira ou a maior altitude, evitando os vales).
A maior parte da infraestrutura viaria foi creada en época Flavia. De Astorga partían as calzadas que percorrían Gallaecia e que enlazaban con Braga a través de Lugo. Segundo o itinerario de Antonino (s.II), estas son as vías na Gallaecia.

XVII, de Braga a Astorga XVIII, a mesma ruta pero por Ourense XIX, de Braga a Lugo e logo a Astorga XX, per loca maritima, coa mesma dirección pero cara á costa, ata Briugantium

Ademais destas grandes estradas había vías secundarias. Todas elas tiveron tan destacado desenvolvemento debido á riqueza mineira do conventus asturicense. 
Como restos que testemuñan o paso de estas vías temos miliarios, pontes, mansións (mansio viarum) e campamentos.





- Campamento de Ciadella, ou Cidadela, en Sobrado dos Monxes. Nel estaba asentada a Cohors Celtiberia, posiblemente coa función de protexer as minas do norte e do noroeste.


Ver Campamento Ciadella en un mapa más grande

- Campamento e mansión de Aquis Querquennis en la Via XVIII ou Via Nova (fundación)





Ver mapa más grande

En canto á navegación, as naves romanas eran de pouco calado polo que non precisaban de fondos peiraos pero si estableceron faros de axuda á navegación, claro exemplo a Torre de Hércules na Coruña.

POBOAMENTO

Os invasores propiciaron a creación de novas entidades de poboación tanto rurais coma urbanas. Se as cidades creadas por Augusto, como Lugo, se converteron en capital dos conventos xurídicos, tamén foron aparecendo outras como Flavium Brigantium (A Coruña) ou Iria Flavia (Padrón).

Cada cidade, funcionando dun xeito moi autónomo, dispuña dun territorio, o ager, para explotaren economicamente. O urbanismo presenta un trazado sinxelo (cardo-decumanus) co seu centro no foro. As vivendas eran de pisos (insulae) ou de planta baixa (domus). Ademais as cidades contaban con edificios de lecer: termas, teatros, anfiteatros.





A ORGANIZACIÓN ECONÓMICA
Economicamente os romanos practicaban a esquilma de todos os recursos, necesaria para manter a custosa administración. Impuxeron tributos en forma de imposto persoal e sobre os bens raíces, en principio só obrigatorios para os cidadáns romanos, pero cando Caracalla no 212 a.C. concedeu a cidadanía, os impostos afectaron a todos.
As transformacións máis importantes veñen referidas ó hábitat agrario e á explotación sistemática dos recursos mineiros, de xeito que a paisaxe agraria galega mudou durante os séculos do dominio romano.
A concesións do Ius Latii trouxo como consecuencia o progresivo abandono dos castros (en ocasións forzado) subtituídos por novas formas de posesión da terra: apareceron as villae, auspiciadas como explotacións agrícolas de tipo estable dirixidas por un grande propietario, romano ou romanizado, que dispoñía de abondosa man de obra, que non parece ter sido de tipo escrava. Este sistema impúxose especialmente a partir do s.III pois anteriormente só temos documentadas unha ducia de villlae romanas e todas no territorio asturicense, a partir deste século podemos documentar moitas máis. Isto non é obstáculo para supor que seguirían existindo formas tradicionais de explotación nos castro e nalgún outro tipo de aldea (que logo serán denominadas tamén villae ou vicus). Hai que ter en conta que a terminoloxía utilizada nos documentos é imprecisa e complicada, pois os romanos tiñan que utilizar o seu vocabulario para expresar relacións culturais que descoñecían. Potenciáronse as labores agrícolas introducindo novas técnicas, o arado de tracción animal, e novos cultivos como son a vide ou o liño.
Se a gandeiría sofre poucos cambios, os recursos mariños pasan a ser moito máis explotados. Crean vilas costeiras con secadoiros de peixe e instalacións de salgadura nos que se produce o garum (prebe moi cobizado elaborado coa mestura de peixes azuis coas súas entrañas macerados nunha salmoeira e aderezado con herbas aromáticas).

O comercio cobra un auxe especial por vía terrestre e marítima, non soamente co resto da Península senón tamén con outras culturas mediterráneas, como o testemuñan as moedas, vidros e vasillas atopadas nos xacementos. Tivo grande relevancia a creación dos fora (mercados) nos lugares que contaban xa con tradición de feiras, así o Forum Limicorum (Xinzo de Limia) ou o Forum Bibalorum (Verín). Para pesar as mercadorías empregábase a balanza de brazos desiguais ou a de brazos iguais e con contrapeso, aínda hoxe a coñecemos como romana.

Na explotación mineira, fundamental na economía galaico-romana, os romanos despregaron enormes esforzos na procura da prata, estaño e, moi especial e principalmente, ouro.

Os métodos de extraccion son ben coñecidos grazas á explicación de Plinio o Vello, quen tamén dixo:

As montañas de Hispania, que son maioritariamente áridas e estériles, e non producen nada, por forza tiñan que producir ouro

Hai prata e todo tipo de ouro en diferente proporción, unhas veces unha décima parte, outras unha octava. Pero unicamente na mina de Gallaecia chamada Albucrara (N de Portugal) se atopa nunha proporción de 1/36 e, polo tanto, avantaxa as demais.

A produción galega non era moi elevada, Plinio calcula 20 000 libras de ouro anuais (seis toneladas e media), pero concentrou unha enorme masa de man de obra, moita dela inmigrante e algunha escrava, que non minguou ata as derradeiras datas da dominación romana. No Conventus Lucensis, as explotacións centránse nas cuncas dos ríos Eo, Masma, Cabe e sobre todo na cunca media do Sil (mina da Touca e mina de Tourubio no Courel)
Unha forma de aproveitamento tradicional era o bateado das areas auríferas dos leitos dos ríos e a escavación de galerías de extración, pero Roma introduciu nova tecnoloxía: nas minas a ceo aberto empregouse un sistema mixto de lume e auga (quentar a rocha e verter logo auga fría para fracturala), nas terrazas fluviais servíronse do sistema peite (a auga almacenada era lanzada a tavés de canles con surcos controlados por comportas, e se xuntaba ó final das canles para realizar o proceso de decantación), e a máis relevante a ruina montium (galerías subterráneas polas que se solta a auga que, coa forza que trae, derruba os montes; logo guíase a auga á zona de lavadoiros). O mellor exemplo deste último sistema é o das Médulas na provincia de León (Serra do Teleno).



Ver Peite mineiro Las Omañas (León) nun mapa máis grande







Foron precisas importantes obras de enxeñeiría, comezando pola construción de novas redes hidraúlicas para captación, traída e almacenamento da auga, o que obligou aresolver os problemas expostos pola orografía por medio de túneles e canles cortados na rocha (exemplo deste túnel de Montefurado).

A ORGANIZACIÓN SOCIAL

O proceso de romanización significou a aculturación da poboación indíxena pola asunción da cultura romana; foi un proceso lento e desigual na súa intensidade espacial: moito máis profundo nos conventus asturicense e bracarense e menor no lucense. Ademais unha das características da romanización do noroeste foi que se produciu unha síntese entre a forza do proceso romanizador e a vitalidade dos valores autóctonos; de feito, moitos dos valores da cultura castrexa acadaron un enorme desenvolvemento durante a dominación romana. Indicios desta vitalidade da sociedade indíxena son a conservación da onomástica propia e a supervivencia dos populi e os castella (ou centurias), que manifestaron o seu vigor ate case o s. II. Ata o s.I, as villae tiveron escasa implantación e as aristocracias locais indíxenas mantiveron parcialmente a súa identidade, con maior ou menor grao de romanización. Outro campo no que podemos ver a pervivenza da tradición vai ser o relixiosos, xa que, aínda que se introduciron os cultos romanos, ó longo do alto Imperio (ss II-III) o elemento dominante foi o mantemento das deidades locais. Os nomes de deuses máis frecuentemente mencionados son os de Bandua e Navia. O sincretismo cultural é pois unha das características desta nova sociedade.

A sociedade romana estruturase xuridicamente en homes libres e escravos (instrumetum vocale = ferramenta que fala, en contraposición ós animais -instrumentum semivocale). Os homes libres divídense á súa vez, baixo criterio económico-social, en orde senatorial (senadores e nobreza), orde ecuestre (élite militar e administrativa) e oligarquías municipais. No caso de Galicia as referencias que temos lévannos a pensar que os poucos escravos que había pertencían ó Emperador e que exercían sobre todo como funcionarios, cun poder económico e social maior que o dos galaicorromanos libres. A escravitude, como tal, só se utilizou na explotación das minas. Non hai constancia de personaxes pertencentes ás ordes superiores ata o Baixo Imperio. En conxunto a maioría de homes libre son as xentes de orixe indíxena, pois o mundo galaicorromano estaba constituído por unha maioría indíxena e unha minoría romana ou romanizada. A aristocracia castrexa non soamente pervivíu senón que mesmo se adaptou e colaborou co poder imperial romanizándose pouco a pouco. Estas oligarquías buscaron a súa promoción social, procurando obter os plenos dereitos da cidadanía romana e, se fora posible, a ascensión ás ordes superiores, a través da participación no exército, no culto imperial e na vida municipal.

Hai débiles movementos de poboación, tanto inmigratorios como emigratorios. No primeiro caso recíbense familias enteiras, maioritariamente homes libres, procedentes de outros lugares da Meseta, para traballar como mineiros, artesáns ou comerciantes. Igualmente temos constancia de soldados de orixe galaico prestando servizo nas lexións romanas en remotos lugares, e incluso de mineiros traballando en outros lugares da Meseta. Igualmente se dan movemento internos de poboación do campo ás recen creadas cidades, e incluso entre elas.

ARTE E CULTURA

Mosaico de Dédalo (Lugo)

No capítulo da arte, a influenza que a romanización deixou no territorio galaico maniféstase especialmente en dous aspectos: por unha banda, na construción de importantes obras de arquitectura, xeralmente de carácter público; e, pola outra, na difusión de obras pictóricas, que teñen no mosaico a súa principal expresión. Na arquitectura compre salientar as murallas da cidade de Lugo, construídas como bastión defensivo no s. II. Pero tamén son importantes obras como a Torre de Hércules, a ponte do río Bibei, termas como as de Lugo e oratorios como Santa Eulalia de Bóveda. Os mosaicos conservados non son moitos e adoitan estar moi fragmentados. Os máis importantes proceden de Lugo, pero tamén de algunhas villae.

Polo que respecta ás personalidades, a Galicia tardorromana manifesta un esplendor cultural sorprendente. Coñecemos altos funcionarios de orixe galaica congregados ó redor do Emperador Teodosio, nado el mesmo nas fronteiras desta provincia, ou escritores como a monxa Erexia (a finais do s. IV relata a súa viaxe a Terra Santa), Avito -discutido emperador-, Hidacio -bispo de Chaves-, o monxe Baquiario e Paulo Orosio, autor da primeira historia universal dentro da tradición cristiá. A maior parte destes autores teñen en común ter nacido ou estar formados na Braga cristiá, efectuar viaxes a Oriente e trabar relacións cos máis importantes pensadores da época.

Un último aspecto cultural é a presenza e expansión do cristianismo nestas terras (sartego de Temes en Carballedo e, á dereita, o crismón de Quiroga, s. V). Aquí penetra máis tarde que nas provincias mediterráneas, ,oito máis romanizadas. Podemos pensar que a súa presenza terá lugar a partir do ano 200, sendo as primeiras comunidades coñecidas da metade do século III. Esta implantación do cristianismo non foi, obviamente, homoxénea, pero as principais cidades fóronse convertendo en sés episcopais ó longo do s. IV, (os primeiros bispados foron os de Lucus, Iria e Britonia, á este último pertenceu o bispo Mailoc) mentres no seo da poboación rural mantíñanse os ritos e cultos pagáns, un sincretismo visible en testemuñas epigráficas ben coñecidas en todo o territorio norteño. Pero o mellor indicio da progresión do cristianismo en Galicia é a existencia da figura de Prisciliano e o desenvolvemento dun movemento relixioso, o priscilianismo, que campou por Galicia a partir do derradeiro terzo do s. IV e ata a época sueva.

EXERCICIOS